Τοῦ Σεβασμ. Μητροπολίτου Δημητριάδος κ. Φωτίου
Σεβασμιώτατε, Θεοφιλέστατε, Σεβαστοὶ Πατέρες,
Ἀγαπητοὶ ἐν Χριστῶ ἀδελφοί,
Ἡ Ἐκκλησία, ὅταν μνημονεύει πρόσωπα τῆς ἱστορίας, δὲν τὰ ἐξιδανικεύει, οὔτε τὰ ἀπορρίπτει. Τὰ διακρίνει. Διότι γνωρίζει ὅτι «οὐδεὶς καθαρὸς ἀπὸ ρύπου, οὐδὲ εἷς» (Ἰὼβ 14,4), ἀλλὰ καὶ ὅτι ὁ Θεὸς ἐνεργεῖ μέσα στὴν ἱστορία ἀκόμη καὶ διὰ ἀτελῶν ἀνθρώπων. Ὁ Αὐτοκράτωρ Βασίλειος Β´ ὁ Μακεδὼν ὑπῆρξε μία τέτοια μορφὴ: ὄχι ἅγιος, ἀλλὰ ἄνθρωπος ἐξουσίας μὲ φόβον Θεοῦ. Ἐὰν ὁ Ἐπίσκοπος, κατὰ τὸν Ἅγιον Ἰγνάτιον τὸν Θεοφόρον, προΐσταται «εἰς τόπον Θεοῦ», ὁ δὲ βασιλεὺς τῆς Ῥωμανίας ἐλογίζετο εἰς τὴν συνείδησιν τῆς Ἐκκλησίας ὡς θεόθεν τεταγμένος φύλαξ τῆς τάξεως, τότε ἡ κρίσις τῶν βασιλέων δὲν δύναται νὰ γίνῃ οὔτε μὲ ῥομαντισμὸν οὔτε μὲ ἠθικισμὸν ἐκτὸς χρόνου, ἀλλὰ μὲ φόβον Θεοῦ καὶ ἀκρίβειαν ἱστορικήν. Ὑπὸ τὸ πρίσμα τοῦτο ἐπιχειροῦμε νὰ ἀτενίσωμεν τὴν μορφὴν τοῦ Βασιλείου Β´.
Βιογραφικὴ συγκρότησις καὶ χαρακτήρ.
Ὁ Βασίλειος Β΄ (958–1025) ἀνήκει εἰς ἐκείνην τὴν σπανίαν κατηγορίαν ἀρχόντων οἱ ὁποῖοι ἐβασίλευσαν ἐπὶ μακρόν καὶ ἀπέθανον ἐν ἐξουσίᾳ, δίχως νὰ ἡττηθοῦν πολιτικῶς. Ἀπὸ νεαρὰς ἡλικίας ἐγνώρισε τὴν ἀνασφάλειαν τῆς βασιλείας. Ἔζησεν ὑπὸ κηδεμονίας, ἐπεσκιάσθη ἀπὸ στρατηγούς, ἐταπεινώθη κατὰ τὴν στάσιν τοῦ Βάρδα Σκληροῦ καὶ τοῦ Βάρδα Φωκᾶ.
Ἐὰν θελήσωμεν νὰ κατανοήσωμεν ὀρθῶς τὴν προσωπικότητα καὶ τὸ ἔργον τοῦ μεγάλου αὐτοκράτορος Βασιλείου Β´, ὀφείλομεν νὰ στρέψωμεν τὸ βλέμμα καὶ εἰς τὰ πρῶτα ἔτη τῆς ζωῆς του, εἰς τὴν καταγωγήν, τὴν ἀνατροφὴν καὶ τὴν νεανικὴν αὐτοῦ διαμόρφωσιν, διότι ἐκεῖ ἐρριζώθησαν οἱ βάσεις τοῦ ἤθους καὶ τοῦ φρονήματός του. Ὁ Βασίλειος ἐγεννήθη τὸ ἔτος 958, πορφυρογέννητος υἱὸς τοῦ αὐτοκράτορος Ρωμανοῦ Β΄ καὶ τῆς Θεοφανοῦς. Ὁ πατὴρ του, μολονότι νόμιμος διάδοχος τῆς Μακεδονικῆς δυναστείας, ἀπεβίωσεν προώρως, ἀφήνων τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἐν νηπιακῇ ἡλικίᾳ ἐπάνω εἰς θρόνον κλυδωνιζόμενον. Ἡ μήτηρ αὐτοῦ Θεοφανώ, γυνὴ ἐξαιρετικῆς ἐνεργητικότητος καὶ πολιτικῆς δεινότητος, ἠγωνίσθη νὰ διαφυλάξῃ τὰ δικαιώματα τῶν τέκνων αὐτῆς, ἀλλὰ τὸ τίμημα ὑπήρξεν βαρύ: ὁ νεαρὸς Βασίλειος ἀνετράφη ἐν μέσῳ παλατιανῶν μηχανορραφιών, σφετερισμῶν καὶ βίαιων μεταβολῶν τῆς ἐξουσίας.
Ἀνακηρυχθεὶς αὐτοκράτωρ ἐκ παιδὸς (πέντε ἐτῶν), οὐκ ἐβασίλευσεν κατ’ ἀλήθειαν ἐπὶ μακρὰ ἔτη. Ἄλλοι ἐκυβέρνων δι’ αὐτόν: στρατηγοὶ κραταιοί, αὐλικοὶ ὑπερόπται, ἡ ἐξουσία τῶν ὁποίων ἐσκίαζε τὸ πορφυρογέννητον δικαίωμά του. Κατὰ τὰ πρῶτα σχεδὸν τριάκοντα ἔτη τῆς ζωῆς αὐτοῦ, ἡ αὐτοκρατορικὴ ἐξουσία ἠσκεῖτο ἀπὸ ἄλλους: πρῶτα ἀπὸ τὸν Νικηφόρον Φωκᾶ, ἔπειτα ἀπὸ τὸν Ἰωάννην Τσιμισκήν καὶ ἀργότερον ἀπὸ ἰσχυροὺς αὐλικούς, ὅπως ὁ Βασίλειος ὁ Παραδυναστεύων.
Αὐτὴ ἡ μακρὰ περίοδος πολιτικῆς περιθωριοποίησης τοῦ νεαροῦ Αὐτοκράτορος ὑπῆρξε καθοριστική. Ὁ Βασίλειος ἐμεγάλωσεν εἰς περιβάλλον ἴντριγκας, δολοφονιῶν, σφετερισμῶν καὶ στρατιωτικῶν στάσεων, γεγονὸς τὸ ὁποῖον κατέστησε αὐτόν βαθύτατα καχύποπτον, ἐσωστρεφῆν καὶ ἀποφασισμένον νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ ποτὲ ξανὰ τὴν ὑποκατάστασιν τῆς αὐτοκρατορικῆς ἐξουσίας ἀπὸ ἰσχυροὺς παράγοντας.
Ταῦτα πάντα ἐχάραξαν βαθέως τὴν ψυχὴν τοῦ νέου Αὐτοκράτορος· ἔμαθε ἐνωρὶς ὅτι ἡ βασιλεία δὲν χαρίζεται, ἀλλὰ διαφυλάσσεται δι᾽ ἀγῶνος, ὅτι ἡ ἀμέλεια γεννᾷ τὴν ἀναρχίαν καὶ ὅτι ἡ ἐξουσία, ἐὰν δὲν ἀσκῆται προσωπικῶς, σφετερίζεται.
Ὅσον ἀφορᾷ τὴν παιδείαν αὐτοῦ, αἱ πηγαὶ μαρτυροῦν ὅτι ὁ Βασίλειος Β΄ δὲν ἐφιλοδόξησεν νὰ ἀναδειχθῇ λόγιος ἢ ῥήτωρ. Ἡ μόρφωσίς αὐτοῦ ὑπήρξεν πρακτικὴ καὶ βιωματική· ἐξεπαιδεύθη εἰς τὴν στρατιωτικὴν πειθαρχίαν, εἰς τὴν διοίκησιν, εἰς τὴν ὑπομονὴν καὶ τὴν καρτερίαν. Προετίμησε τὴν σκληραγωγίαν τοῦ στρατοπέδου ἀντὶ τῆς τρυφῆς τοῦ παλατίου, τὴν σιωπὴν ἀντὶ τῆς κενοδοξίας, τὴν πράξιν ἀντὶ τοῦ λόγου. Ἔτσι ἐμορφώθη ὁ χαρακτήρ του: αὐστηρός, ἀσκητικός, ἀκλόνητος, ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος ἔμελλε νὰ βασιλεύσῃ, ὄχι ὡς κοσμικὸς δυνάστης, ἀλλ’ ὡς φύλαξ τῆς τάξεως, τῆς πίστεως καὶ τῆς Ῥωμαϊκῆς Οἰκουμένης.
Ἐκ τούτου ἐγεννήθη εἷς χαρακτὴρ ἀσκητικὸς, ἀδιάλλακτος, ἀγρυπνῶν. Δὲν ἔζησε βασιλικῶς· ἔζησε στρατοπεδευόμενος.
Ἐλθὼν εἰς τὴν ἡλικίαν τῆς ἀνδρικῆς ὠριμότητος, ὁ Βασίλειος Β΄ ἠναγκάσθη νὰ ἀναλάβῃ ὄχι μόνον τὸ στέμμα, ἀλλὰ καὶ τὸν σταυρὸν τῆς πραγματικῆς βασιλείας. Τὰ πρῶτα ἔτη τῆς ἐνεργοῦ ἀσκήσεως τῆς ἐξουσίας του ἐσημαδεύθησαν ἀπὸ σφοδροὺς ἀγῶνας ἐναντίον τῶν ἐσωτερικῶν σφετεριστῶν, οἱ ὁποῖοι ἐπεχείρησαν νὰ καταλύσουν τὴν νόμιμον βασιλείαν, ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς προστασίας τοῦ κράτους. Ἡ ἀνταρσία τοῦ Βάρδα Σκληροῦ καὶ ἡ μετ’ ὀλίγον ἀκόμη φοβερωτέρα στάσις τοῦ Βάρδα Φωκᾶ, ἀπεκάλυψαν τὸ μέγεθος τοῦ κινδύνου: στρατηγοὶ κραταιοὶ, ἐμπειρότατοι ἐν πολέμοις, ἐπεχείρησαν νὰ ὑποκαταστήσουν τὴν Αὐτοκρατορικὴν ἐξουσίαν. Ὁ Βασίλειος, ἀντὶ νὰ ὑποχωρήσῃ, ἐπέδειξεν ὑπομονὴν, πολιτικὴν σύνεσιν καὶ ἀκατάβλητον θέλησιν· ἐζήτησε συμμαχίας, ἐχρησιμοποίησε τὴν διπλωματίαν ὡς ὅπλον, καὶ ἐκάλεσε εἰς βοήθειαν τὰς ρωσικὰς δυνάμεις, ἐκ τῶν ὁποίων ἐγεννήθη καὶ ὁ πυρὴν τῆς περιβοήτου Βαραγγικῆς Φρουρᾶς. Μετὰ τὴν συντριβὴν τῶν στασιαστῶν, ὁ αὐτοκράτωρ ἐστερέωσε τὴν ἐξουσίαν του ἐπὶ σταθερᾶς βάσεως, ἀπαλλάσσοντας τὸ κράτος ἀπὸ τὴν τυραννίαν τῶν ἰσχυρῶν καὶ καθιστῶν σαφὲς ὅτι ἡ βασιλεία τῶν Ῥωμαίων δὲν ἦτο λάφυρον στρατηγῶν, ἀλλὰ θεόθεν διακονία.
Ἡ καθιέρωσις τῆς Φρουρᾶς τῶν Βαράγγων.
Ἐνταῦθα πρέπει νὰ μνημονεύσωμε καὶ ἕν γεγονὸς ὑψίστης σημασίας διὰ τὴν κατανόησιν τῆς πολιτικῆς καὶ στρατιωτικῆς φρονήσεως τοῦ Βασιλείου Β´· τὴν καθιέρωσιν τῆς περιφήμου Φρουρᾶς τῶν Βαράγγων. Κατὰ τὸ ἔτος 988 μ.Χ., ὅτε ὁ αὐτοκράτωρ ἀντεμετώπιζε τὴν ἐπικίνδυνον στάσιν τοῦ Βάρδα Φωκᾶ, ἐζήτησε βοήθειαν ἐκ μέρους τοῦ ἡγεμόνος τῶν Ῥῶς Βλαδιμήρου. Ὁ τελευταῖος ἀπέστειλε σῶμα περὶ τοὺς ἑξακισχιλίους Βαράγγους πολεμιστάς, ἄνδρας σκληρούς, πειθαρχημένους καὶ ἀνεξαρτήτους ἀπὸ τὰς βυζαντινὰς φατρίας. Μετὰ τὴν καταστολὴν τῆς στάσεως, ὁ Βασίλειος, ἀντὶ νὰ τοὺς διαλύσῃ, τοὺς ἐνέταξεν ὡς μόνιμον καὶ ἐπίλεκτον σῶμα προσωπικῆς φρουρᾶς, θέτων τὰ θεμέλια τῆς Βαραγγικῆς Φρουρᾶς. Ἡ ἐπιλογὴ αὕτη δὲν ὑπαγορεύθη μόνον ὑπὸ στρατιωτικῆς σκοπιμότητος, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ βαθείας πολιτικῆς συνειδήσεως· ὁ αὐτοκράτωρ, πληγωθεὶς ἐκ νεότητος ἀπὸ τὰς προδοσίας ἐντοπίων στρατηγῶν, ἐζήτησε φύλακας ἀφοσιωμένους, οὐχὶ εἰς πρόσωπα ἢ γένη, ἀλλὰ εἰς τὸν θεσμόν τῆς βασιλείας. Οὕτως ἡ Βαραγγικὴ Φρουρὰ ἐγένετο ὄχι μόνον σῶμα ὁπλιτῶν, ἀλλὰ σύμβολον τῆς βασιλικῆς ἀρχῆς ἀπηλλαγμένης ἀπὸ φατριασμοὺς καὶ ἰδιοτέλειαν.
Στρατιωτικὴ δράσις ἐν Δύσει – ὁ βουλγαρικὸς πόλεμος.
Ἀπαλλαγείς πλέον ἀπὸ τὸν ζυγὸν τῶν ἐσωτερικῶν στάσεων καὶ ἐμπεδωθεὶς ἐπὶ τοῦ θρόνου, ὁ Βασίλειος Β´ ἔστρεψε τὴν προσοχὴν αὐτοῦ εἰς τὰς ἐξωτερικὰς ἀπειλάς, ἀναλαμβάνων προσωπικῶς τὴν ἀρχηγίαν τῶν στρατευμάτων, κατὰ τὸ παλαιὸν Ῥωμαϊκὸν ἔθος. Πρῶτον μέλημα αὐτοῦ ὑπήρξεν ἡ ἀνασυγκρότησις τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατοῦ, ἡ ἐπανόρθωσις τῶν ὀχυρῶν καὶ ἡ ἀποκατάστασις τῆς ἐμπιστοσύνης τῶν στρατιωτῶν εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ βασιλέως. Ἐν συνεχείᾳ, ἐστράφη κατὰ τῶν Βουλγάρων, οἵτινες ὑπὸ τὸν Σαμουὴλ εἶχον ἐπεκτείνει τὴν κυριαρχίαν των εἰς τὰ δυτικὰ Βαλκάνια, φθάσαντες μέχρι τὸν Ἰσθμὸν τῆς Κορίνθου καὶ ἀπειλοῦντες τὸν κορμὸν τῆς αὐτοκρατορίας. Αἱ πρῶται τοιαῦται ἐκστρατεῖαι ὑπήρξαν κοπιώδεις καὶ οὐχὶ ἀμέσως νικηφόροι· ὅμως ἐν αὐταῖς ἐσφυρηλατήθη ἡ στρατηγικὴ μέθοδος τοῦ Βασιλείου: ἐπιμονή, ὑπομονή, σταδιακὴ φθορά τοῦ ἐχθροῦ καὶ ἄρνησις κάθε ἐντυπωσιασιακῆς κινήσεως ἄνευ βάθους.
Ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη ὁ Βασίλειος πολεμεῖ τὸ βουλγαρικὸ κράτος. Κυριότεροι σταθμοῖ αὐτοῦ πολέμου ἦσαν:
• Ἡ Μάχη τοῦ Σπερχειοῦ (996): ἐκεῖ ἡττᾶται, μαθαίνει, ἀλλὰ δὲν ἀπογοητεύεται.
• Συστηματικὲς ἐκστρατεῖες (1000–1014): Ἀπελευθέρωσις Σκοπίων, Βεροίας, Πελαγονίας.
• Ἡ Μάχη τοῦ Κλειδίου (1014): στρατηγικὸς ἀποκλεισμός, διάλυσις τοῦ βουλγαρικοῦ στρατοῦ.
Ἡ μεγαλειώδης νίκη τοῦ αὐτοκράτορος Βασιλείου Β΄ τοῦ ἐπονομασθέντος Βουλγαροκτόνου κατὰ τῶν Βουλγάρων ἐν τῇ στενωπῷ τοῦ Κλειδίου τὸ ἔτος (1014) ἀποτελεῖ κορυφαῖον σταθμὸν τῆς μακρᾶς καὶ ἐπιμόνου συγκρούσεως μεταξὺ Βυζαντινῶν καὶ Βουλγάρων. Ἐκμεταλλευόμενος τὸ δυσπρόσιτον τοῦ ἐδάφους καὶ τὴν ἄριστον πειθαρχίαν τοῦ στρατεύματος, ὁ Βασίλειος κατέφερε συντριπτικὸν πλῆγμα κατὰ τῶν δυνάμεων τοῦ Σαμουὴλ, αἱ ὁποῖαι ἐπεχείρησαν ματαίως νὰ ἀνακόψουν τὴν προέλασιν τῶν Ῥωμαίων.
Σύμφωνα μὲ τὴν κρατοῦσα ἱστοριογραφικὴν παράδοσιν, περὶ τοὺς 14.000 Βουλγάρους αἰχμαλώτους ἐτύφλωσεν ὁ Βασίλειος Β´ μετὰ τὴν μάχην τοῦ Κλειδίου (1014). Ἐξ αὐτῶν, εἷς ἀνὰ ἑκατόν ἀφέθη μονόφθαλμος, ἵνα ὁδηγῇ τοὺς λοιπούς πρὸς τὸν ἡγεμόνα Σαμουήλ. Ἡ τύφλωσις τῶν αἰχμαλώτων, ὡς πράξις ἀποτρεπτικὴ καὶ συμβολικὴ, ἐπέφερε βαθὺν ψυχολογικὸν κλονισμὸν εἰς τὸ βουλγαρικὸν κράτος, ὁδηγοῦσα ταχέως εἰς τὸν θάνατον τοῦ Σαμουὴλ καὶ τὴν κατάρρευσιν τῆς ἀντιστάσεως. Ἡ νίκη αὕτη ἐσφράγισε τὴν ὑποταγὴν τῆς Βουλγαρίας καὶ ἐπέτρεψεν εἰς τὴν Βυζαντινὴν αὐτοκρατορίαν νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν ἐξουσίαν αὐτῆς εἰς τὰ βόρεια Βαλκάνια, ἐγκαινιάζουσα περίοδον σταθερότητος καὶ ἀκμῆς.
Ἡ μεταγενεστέρα πολιτικὴ τοῦ Βασιλείου (σεβασμὸς τῆς Ἐκκλησίας, Ἀρχιεπισκοπὴ Ἀχρίδος) δεικνύει ὅτι δὲν ἦτο ἄνθρωπος ἐκδικητικός.
Ἡ ἵδρυσις τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀχρίδος ὑπὸ τοῦ αὐτοκράτορος Βασιλείου Β΄ ἀπετέλεσεν πράξιν ὑψηλῆς πολιτικῆς καὶ ἐκκλησιαστικῆς σκοπιμότητος, ἀποβλέπουσαν εἰς τὴν ὁμαλὴν ἐνσωμάτωσιν τῶν προσφάτως ὑποταγεισῶν βουλγαρικῶν χωρῶν εἰς τὸ βυζαντινὸν κράτος. Διὰ τῆς διατηρήσεως ἐκκλησιαστικῆς αὐτοτελείας, ἀλλ’ ὑπὸ σαφῆ ἐξάρτησιν ἐκ τοῦ οἰκουμενικοῦ κέντρου, ὁ Βασίλειος ἐπεδίωξε νὰ κατευνάσῃ τὰ τοπικὰ φρονήματα καὶ νὰ προλάβῃ ἐξεγερτικὰς τάσεις. Ἰδιαιτέρως σημαντικὴ ὑπῆρξεν ἡ ρύθμισις καθ᾽ ἣν ὁ ἐκάστοτε Ἀρχιεπίσκοπος Ἀχρίδος ἔδει νὰ ἀναδεικνύηται ἐκ τοῦ κλήρου τῆς Ἁγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως, ἐξασφαλίζουσα οὕτως τὴν δογματικὴν ὀρθοδοξίαν καὶ τὴν πιστότητα πρὸς τὴν αὐτοκρατορικὴν καὶ πατριαρχικὴν ἀρχήν. Ἡ συμπερίληψις δὲ εἰς τὰ ὅρια τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς ἐπαρχιῶν μετὰ ἰσχυρῶν ἑλληνικῶν πληθυσμῶν ἐνίσχυεν τὸ ἐκκλησιαστικὸν κύρος αὐτῆς καὶ συνετέλει εἰς τὴν βαθμιαίαν ἐπανελλήνισιν καὶ σταθεροποίησιν τῆς περιοχῆς.
Ὁ θρίαμβος καὶ ἡ Ἀθήνα
Τοιουτοτρόπως τὸ 1018 μ.Χ., θριαμβευτὴς ὁ Βασίλειος καὶ κυρίαρχος τοῦ μεγαλύτερου μέρους τῆς Βαλκανικῆς Χερσονήσου, τὸ πρῶτον πράγμα τὸ ὁποῖον ἐθεώρησεν ὡς ἐπιτακτικὴν ἀνάγκην νὰ κάνῃ ἦτο νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Ἀθήναν διὰ νὰ προσκυνήσῃ τὴν Παναγίαν τὴν Ἀθηνιώτισσαν καὶ νὰ τὴν εὐχαριστήσῃ διὰ τὴν ἔκβασιν τοῦ πολυετοῦς ἀγώνα αὐτοῦ, ἐνάντιων τῶν Βουλγάρων. Συμφώνως πρὸς τὸν ἱστορικὸν Ἰωάννην Σκυλίτζην, ὁ σκοπὸς τῆς ἐπισκέψεως αὐτοῦ εἰς τὴν Ἀθήναν, ἦτο ἀποκλειστικῶς θρησκευτικός: «ἐν Ἀθήναις δὲ γενόμενος, καὶ τῇ Θεοτόκῳ τὰ τῆς νίκης εὐχαριστήρια δοὺς καὶ ἀναθήμασι λαμπροῖς καὶ πολυτελέσι κοσμήσας τὸν ναόν, ὑπέστρεψεν εἰς Κωνσταντινούπολιν» (=ἀφοῦ ἔφτασε εἰς τὴν Ἀθήναν καὶ ἀπέδωσε εὐχαριστήρια διὰ τὴν νίκην εἰς τὴν Θεοτόκον καὶ ἐκόσμησε τὸν ναὸν μὲ λαμπρὰ καὶ πολυτελῆ ἀφιερώματα, ἐπέστρεψε πίσω εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν), ἀκολουθῶν χερσαίαν διαδρομήν. Δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ γνωρίζωμεν οὔτε τὰ ἀφιερώματα τοῦ Βασιλείου εἰς τὴν ἐκκλησίαν τῆς Θεοτόκου, οὔτε τὴν διάρκειαν τῆς ἐκεῖ παραμονῆς αὐτοῦ, δυνάμεθα μόνον νὰ ὑπολογίσωμεν ὅτι ἡ συνοδεία τοῦ Αὐτοκράτορος ἀπετελεῖτο ἀπὸ τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ τὴν ἐπίλεκτον φρουρὰν αὐτοῦ. Τοιουτοτρόπως ὁ Βασίλειος ἀναγνωρίζει τὸν ἑλληνικὸν καὶ χριστιανικὸν χαρακτῆρα τῆς πόλεως.
Τὸ ἔτος 1019 μ.Χ., ὁ Αὐτοκράτορας, ἐπιστρέφων ἀπὸ τὸ ἐν Ἀθήναις προσκύνημα αὐτοῦ, εἰσῆλθε τροπαιοῦχος εἰς τὴν Βασιλεύουσαν μετὰ τῆς θριαμβευτικῆς πομπῆς αὐτοῦ νὰ καταλήγῃ εἰς τὴν Ἁγίαν Σοφίαν, τὴν Μεγάλην Ἐκκλησίαν, ὅπου ὁ ἑξηκοντούτης, πλέον, δαφνοστεφὴς Αὐτοκράτωρ, ἔψαλλε ὕμνους εἰς τὸν Θεόν.
Στρατιωτικὴ δράσις ἐν τῇ Ἀνατολῇ
Παραλλήλως, ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἐνίσχυσε τὴν ἄμυναν τῶν θεμάτων καὶ περιόρισε τὰς κινήσεις τῶν Ἀράβων, ἐξασφαλίζων ὅτι τὸ κράτος θὰ πολεμᾷ πλέον ὄχι ἐν διχασμῷ, ἀλλ᾽ ἐν ἑνὶ σώματι. Ἀπὸ τὰ πρῶτα ταῦτα βήματα κατέστη φανερὸν ὅτι ὁ Βασίλειος Β´ ἐπρόκειτο νὰ ἀσκῇ τὸν πόλεμον ὡς διαρκῆ διακονίαν καὶ ὄχι ὡς πρόσκαιρον θρίαμβον.
Ἀρμενία – Καύκασος
Ἡ δραστηριότης τοῦ Αὐτοκράτορος Βασιλείου Β´ εἰς τὴν Ἀρμενίαν καὶ τὰς χώρας τοῦ Καυκάσου ἀπετέλεσεν ἀναπόσπαστον μέρος τῆς μακρόπνοου στρατηγικῆς αὐτοῦ πρὸς ἐδραίωσιν τῆς βυζαντινῆς κυριαρχίας ἐν τῇ ἀνατολικῇ μεθορίῳ. Ἐκμεταλλευόμενος τὰς ἐσωτερικὰς ἀντιπαλότητας τῶν ἀρμενικῶν δυναστειῶν καὶ τὴν εὐμενῆ στάσιν ὀρισμένων τοπικῶν ἡγεμόνων, ὁ Βασίλειος προέβη εἰς σταδιακὴν προσάρτησιν ἀρμενικῶν ἐδαφῶν, ὡς τῆς Ταρόν, τῆς Βασπρακανίας καὶ τῆς Ἀνίου, ἄνευ γενικευμένων συγκρούσεων. Ταυτοχρόνως, διὰ συνθηκῶν καὶ δυναστικῶν διακανονισμῶν, ἐξησφάλισε τὴν ὑποτέλειαν καὶ τὴν πιστότητα τῶν γεωργιανῶν καὶ καυκασιανῶν πριγκιπάτων, μεταβάλλων αὐτὰ εἰς προκεχωρημένον φραγμὸν κατὰ τῶν μουσουλμανικῶν δυνάμεων. Ἡ πολιτικὴ αὕτη, συνδυάζουσα διπλωματίαν καὶ στρατιωτικὴν ἀποτροπήν, ἐνίσχυσε τὴν ἀσφάλειαν τῆς Αὐτοκρατορίας, ἐπεξέτεινε τὴν διοικητικὴν παρουσίαν τῶν Ῥωμαίων εἰς τὸν Καύκασον καὶ προετοίμασε τὸ ἔδαφος διὰ τὴν μετέπειτα ἀκμὴν τῆς βυζαντινῆς Ἀνατολῆς.
Ἀναχαίτισις Ἀράβων
Ἡ δράσις τοῦ Αὐτοκράτορος Βασιλείου Β´ τοῦ Μακεδόνος κατὰ τῶν Ἀράβων ἐχαρακτηρίσθη ὑπὸ σταθερᾶς ἐπιμονῆς καὶ μακροπρόθεσμου στρατηγικοῦ σχεδιασμοῦ, ἀποβλέποντος εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῆς βυζαντινῆς ἰσχύος εἰς τὴν ἀνατολικὴν Μεσόγειον καὶ τὰς παραμεθορίους χώρας τῆς Συρίας καὶ τῆς Μεσοποταμίας. Ἐπὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ, καὶ ἰδίως κατὰ τὰς τελευταίας δεκαετίας, ὁ Βασίλειος προέβη εἰς συνεχῆς ἐκστρατείας ἐναντίον τῶν Ἀραβικῶν ἐμιράτων, ἐνισχύων τὸ ἀμυντικὸν σύστημα τῶν θεμάτων καὶ ἐπαναφέρον τὴν πειθαρχίαν εἰς τὸ στράτευμα. Ἡ κατάληψις καὶ στερέωσις στρατηγικῶν πόλεων, ὡς ἡ Ἔδεσσα καὶ τὰ φρούρια τῆς ἄνω Μεσοποταμίας, περιόρισεν τὰς ἐπιδρομὰς καὶ ἐξησφάλισε τὸν ἔλεγχον τῶν ὁδῶν. Παραλλήλως, διὰ τῆς προβολῆς τῆς Αὐτοκρατορικῆς ἐξουσίας καὶ τῆς ἐνσωματώσεως χριστιανικῶν πληθυσμῶν, ὁ Βασίλειος κατόρθωσε νὰ μεταβάλῃ τὴν ἀνατολικὴν μεθόριον ἀπὸ ζώνην ἀσταθείας εἰς πεδίον σχετικῆς εἰρήνης καὶ ἀσφαλείας, ἐδραιώσας τὴν Ῥωμαϊκὴν παρουσίαν ἐπὶ γενεάς. Ἀποτέλεσμα: Σταθεροποίησις συνόρων καὶ ἀσφάλεια Μικρᾶς Ἀσίας. Ἡ Αὐτοκρατορία ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τοῦ Αὐτοκράτορος Βασιλείου ἔφθασε εἰς τὸ μέγιστον ἔδαφος, μετὰ τὴν ἐποχὴν τοῦ Αὐτοκράτορος Ἡρακλείου!
Κάτω Ἰταλία
Ἐν τῇ Δύσει, ἡ πολιτικὴ τοῦ Βασιλείου Β´ τοῦ Μακεδόνος ἀπεβλέψεν εἰς τὴν διατήρησιν καὶ ἐνίσχυσιν τῆς Ῥωμαϊκῆς κυριαρχίας εἰς τὴν Κάτω Ἰταλίαν καὶ εἰς τὸν περιορισμὸν τῆς ἀραβικῆς καὶ λατινικῆς πιέσεως ἐπὶ τῶν δυτικῶν κτήσεων. Ἡ ἀναδιοργάνωσις τοῦ Κατεπανικίου Ἰταλίας, μετ᾽ ἐπικέντρου πλέον τὸ Βάριον, καὶ ἡ ἀποστολὴ ἱκανῶν στρατιωτικῶν καὶ διοικητικῶν στελεχῶν ἐξησφάλισαν τὴν σταθερότητα τῶν βυζαντινῶν ἐδαφῶν καὶ ἀνέκοψαν τὴν προέλασιν τῶν Λογγοβάρδων καὶ τῶν Γερμανῶν. Ταυτοχρόνως, διὰ ναυτικῶν ἐπιχειρήσεων καὶ συμμαχιῶν, ὁ Βασίλειος ἐπεχείρησε νὰ περιορίσῃ τὴν δράσιν τῶν Σαρακηνῶν εἰς τὴν Σικελίαν, ἐπιτυγχάνων προσκαίρους ἐπιτυχίας καὶ ἐπαναφέρον τὴν βυζαντινὴν παρουσίαν εἰς ὁρισμένα παράλια καὶ νήσους τοῦ Τυρρηνικοῦ πελάγους. Ἂν καὶ ἡ πλήρης ἀνάκτησις τῆς Σικελίας δὲν ἐπετεύχθη, αἱ ἐνέργειαι αὗται ἐσφράγισαν τὸ δυτικὸν μέτωπον καὶ ἐπέτρεψαν εἰς τὴν Αὐτοκρατορίαν νὰ στραφῇ ἀπερισπάστως πρὸς τὰ μείζονα ζητήματα τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῶν Βαλκανίων.
Ἐπιπλέον ἡ Κάτω Ἰταλία παρέμεινε ῥωμαϊκὴ χάρις εἰς τὰς ἐνεργείας τοῦ Βασιλείου Β´ και, τὸ κυριότερον, ἐπὶ τὼν ἡμερῶν αὐτοῦ, διετήρησε τὸν ὀρθόδοξον χαρακτῆρα αὐτῆς.
Οἰκονομικὴ καὶ κοινωνικὴ πολιτική – Τὸ Ἀλληλέγγυον
Κατὰ τῶν «δυνατῶν»
Ἰδιαιτέρως ἀποκαλυπτικὴ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ φρονήματος καὶ τῆς ὀρθοδόξου κοινωνικῆς συνειδήσεως τοῦ Αὐτοκράτορος Βασιλείου Β´ ὑπήρξεν ἡ ἀμείλικτος πολιτικὴ αὐτοῦ κατὰ τῶν «δυνατῶν», οἱ ὁποῖοι ὡς νέοι πλούσιοι ἄρχοντες ἐπεχείρουν νὰ συσσωρεύσουν γῆν καὶ ἐξουσίαν, καταπατοῦντες τοὺς πτωχοὺς καὶ τοὺς στρατιώτας–γεωργούς. Μὲ νεαρὰν (νόμον) τοῦ 996 ἀκύρωσε κάθε ἀγορὰ γῆς ἁπλοῦ γεωργοῦ ἀπὸ μεγαλογαιοκτήμονα, μὲ ἀναδρομικὴν ἰσχὺν τεσσαράκοντα ἐτῶν! Ὁ Βασίλειος, ἐνεργῶν ὄχι μόνον ὡς κοσμικὸς ἄρχων, ἀλλὰ καὶ ὡς φύλαξ τῆς κοινωνικῆς δικαιοσύνης, ἐφήρμοσε νομοθεσίαν ἐμπεποτισμένην ἀπὸ τὸ πατερικὸν πνεῦμα, ὅπως αὐτὸ ἐκφράζεται ἐναργῶς ἀπὸ τὸν Μέγαν Βασίλειον: «οὐ τὰ σὰ σὺ κατέχεις, ἀλλὰ τὰ τῶν πενήτων» καὶ «ὁ πλεονάζων πλούσιος κλέπτης ἐστίν». Ἐν τῷ αὐτῷ πνεύματι καὶ ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ἐλέγχει τοὺς καταδυναστεύοντας τοὺς πτωχοὺς λέγων ὅτι: «οὐδὲν ψυχρότερον πλουσίου μὴ μεταδιδόντος». Καὶ πάλιν ὁ Μέγας Βασίλειος: «Οὐχ ὁ πλοῦτος ἄδικος, ἀλλ’ ἡ ἀδικία πλουτίζει».
Ἐπολέμησε λοιπὸν συστηματικῶς τὴν συγκέντρωσιν γῆς εἰς τὰς χεῖρας τῶν «δυνατῶν», μὲ ἀποτέλεσμα:
α) νὰ προστατεύσῃ τοὺς μικροὺς καλλιεργητάς,
β) νὰ διατηρήσῃ τὴν φορολογικὴν ἰσορροπίαν,
γ) νὰ διασφαλίσῃ στρατιώτας-γεωργούς.
Β. Ὁ νόμος τοῦ Ἀλληλεγγύου
Ὁ Βασίλειος Β΄ εἶναι ὁ αὐτοκράτορας ὁ ὁποῖος ἐθέσπισε καὶ ἐφήρμοσε τὸν νόμον τοῦ Ἀλληλεγγύου (ἀλληλέγγυον), μὲ σκοπὸν τὴν προστασία τῶν πτωχῶν γεωργῶν καὶ τὴν συγκράτησιν τῆς δυνάμεως τῶν «δυνατῶν». Ὁ νόμος θεσπίστηκε περὶ τὸ 1002 μ.Χ. καὶ ὑπεχρέωνε τοὺς πλουσίους γαιοκτήμονας νὰ καταβάλλουν τοὺς φόρους τῶν πτωχῶν γειτόνων τους, ὅταν αὐτοὶ ἀδυνατοῦσαν!
Ὁ νόμος αὐτὸς ἀπετέλεσεν ἔμπρακτον ἐφαρμογὴν τῆς πατερικῆς διδασκαλίας, μεταφέρων τὴν εὐαγγελικὴν ἀρχὴν τῆς «ἀλληλοβαστασίας» («ἀλλήλων τὰ βάρη βαστάζετε») εἰς τὸ πεδίον τῆς κρατικῆς διοικήσεως. Τοιουτοτρόπως, ὁ Βασίλειος Β´ ἀναδεικνύεται, ὄχι μόνον ἀμείλικτος στρατηλάτης, ἀλλὰ καὶ βασιλεὺς «κατὰ Χριστόν», ὑποτάσσων τὴν κοσμικὴν ἐξουσίαν εἰς τὸ μέτρον τῆς ἐκκλησιαστικῆς δικαιοσύνης.
Ἦταν βαθιὰ «ἀντικαπιταλιστικὸν» (μὲ σημερινοὺς ὅρους) νομοθέτημα καὶ ἀπολύτως ἀντικρουόμενον πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς ἀριστοκρατίας. Ὁ Αὐτοκράτωρ Βασίλειος ἠγαπήθη ἀπὸ τὰ πλήθη τοῦ λαοῦ καὶ ἐμισήθη ὑπὸ τῶν ὀλίγων πλουσίων «δυνατῶν».
Πρόκειται διὰ ἕν ἀπὸ τὰ πλέον κοινωνικὰ νομοθετήματα ὁλοκλήρου τῆς μεσαιωνικῆς Εὐρώπης τὸ ὁποῖον ἐκφράζει τὴν βαθείαν κοινωνικὴν συνείδησιν τοῦ Αὐτοκράτορος Βασιλείου. Ὁ νόμος κατηργήθη ἀμέσως μετὰ τὸν θάνατο αὐτοῦ, γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει πόσο προσωπικῶς συνδεδεμένος ἦταν μὲ τὴ βούληση αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ τὴν ηὐξημένην ἐπιρροὴν τῶν δυνατῶν εἰς τοὺς διαδόχους τοῦ Βασιλείου, πράγμα τὸ ὁποῖον ἴσως δύναται νὰ ἑρμηνεύσῃ τὴν μετέπειτα παρακμειακὴν πορείαν.
Ὅταν ὁ Βασίλειος ἀπεβίωσε (1025), τὰ αὐτοκρατορικὰ ταμεῖα ἦταν πλήρη, δίχως νὰ ἐφαρμώσῃ ἀκραίαν φορολογίαν, ἀλλὰ τουναντίον ἔχονταςἀνακουφίσῃ τὰ πτωχότερα κοινωνικὰ στρώματα. Αὐτὸ ἀποτελεῖ σπάνιον φαινόμενο εἰς τὴν ἱστορία μέχρι καὶ σήμερα.
Πίστις καὶ ἐκκλησιαστικὸ ἦθος καὶ πολιτική
Ἡ ἐκκλησιαστικὴ πολιτικὴ τοῦ αὐτοκράτορος Βασιλείου Β΄ Μακεδόνος χαρακτηρίζεται ὄχι ἀπὸ θεολογικὲς παρεμβάσεις ἢ δογματικὲς φιλοδοξίες, ἀλλὰ ἀπὸ σεβασμὸν εἰς τὴν κανονικὴν τάξιν καὶ συνείδησιν τοῦ ὁρίου μεταξὺ βασιλικῆς ἐξουσίας καὶ ἐκκλησιαστικῆς ἀρχῆς. Ὁ Βασίλειος δὲν ἐπεχείρησε νὰ κυβερνήσῃ τὴν Ἐκκλησίαν, ἀλλὰ νὰ τὴν προστατεύσῃ, θεωρῶν ἑαυτὸν φύλακα καὶ ὄχι κύριον αὐτῆς. Ἡ προσωπικὴ του εὐσέβεια ἐξεφράζετο μὲ τρόπον λιτὸν καὶ ἀθόρυβον· ἔζησε ἀσκητικῶς, ἄγαμος, μακρὰν αὐλικῆς τρυφῆς, καὶ ἐστήριξε ἐμπράκτως μονὰς καὶ ἱερὰ προσκυνήματα, ἰδίως τὸ Ἅγιον Ὄρος, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν βασιλείαν του ἐγνώρισε σταθερότητα καὶ ἀνάπτυξιν.
Ἡ πίστις του δὲν ἦτο ῥητορικὴ οὔτε ἐπιδεικτική· ἦτο πίστις βεβιωμένη, συνδεδεμένη μὲ τὴν ἀίσθησιν εὐθύνης ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ὡς ἄρχοντος ὁ ὁποῖος ἐγνώριζε ὅτι θὰ κριθῇ ὄχι μόνον διὰ τὰς νίκας του, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν τρόπον διὰ τοῦ ὁποῖου ἐβάστασε τὴν ἐξουσίαν.
Ὁ ἐκχριστιανισμὸς τῶν Ῥῶς (Ρώσων)
Ἀχώριστα συνδεδεμένος μὲ τὴν βασιλείαν τοῦ Βασιλείου Β´ εἶναι καὶ ὁ μέγας καὶ κοσμοϊστορικὸς ἐκχριστιανισμὸς τῶν Ῥώς. Κατὰ τὸ ἔτος 988 μ.Χ., ὁ ἡγεμὼν τῶν Ῥῶς Βλαδίμηρος τοῦ Κιέβου ἐδέχθη τὸ Ἅγιον Βάπτισμα κατὰ τὸ ὀρθόδοξον δόγμα, γεγονὸς ποὺ ἀπετέλεσε σταθμὸν ὄχι μόνον θρησκευτικὸν, ἀλλὰ καὶ πολιτισμικὸν καὶ ἐκκλησιαστικὸν διὰ ὁλόκληρον τὴν ἀνατολικὴν Εὐρώπην. Ὁ ἐκχριστιανισμὸς αὐτὸς δὲν ὑπήρξεν τυχαῖος· ἐπραγματοποιήθη ἐν στενῇ σχέσει μὲ τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμαϊκὴν Αὐτοκρατορίαν καὶ ἐπὶ βασιλείας Βασιλείου Β΄, ὁ ὁποῖος, ἀντιμετωπίζων τὴν ἐσωτερικὴν στάσιν τῶν μεγάλων στρατηγῶν, ἔλαβε στρατιωτικὴν βοήθειαν ἐκ μέρους τοῦ Βλαδιμήρου. Ἡ πολιτικὴ συμμαχία ἐσφραγίσθη διὰ πνευματικῆς συγγενείας: ὁ Βλαδίμηρος ἐβαπτίσθη, ἔλαβε εἰς γάμον τὴν πορφυρογέννητον Ἄνναν, ἀδελφὴν τοῦ Βασιλείου, καὶ ἐβάπτισε μαζικῶς τὸν λαὸν του εἰς τὰ ὕδατα τοῦ Δνείπερου. Οὕτως ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἐφύτευσε ῥίζας βαθείας εἰς τὸν κόσμον τῶν Σλάβων, καὶ ἡ Ῥωμανία, ἄνευ κατακτήσεως καὶ ἀναγκασμοῦ, ἐπέκτεινε τὴν πνευματικὴν αὐτῆς ἀκτινοβολίαν. Ὁ ἐκχριστιανισμὸς τῶν Ῥώς ἀποτέλεσε, οὕτως, μίαν ἐκ τῶν μεγίστων νικῶν τῆς βασιλείας τοῦ Βασιλείου Β΄, νίκην οὐ στρατιωτικήν, ἀλλὰ ἐκκλησιαστικήν καὶ ἐσχατολογικὴν ἐν ταῖς συνεπείαις αὐτῆς.
Ἐπίλογος – Τὸ ταφικὸν ἐπίγραμμα
ἄλλοι μὲν ἄλλῃ τῶν πάλαι βασιλέων
αὑτοῖς προαφώρισαν εἰς ταφὴν τόπους,
ἐγὼ δὲ Βασίλειος, πορφύρας γόνος,
ἵστημι τύμβον ἐν τόπῳ γῆς Ἑβδόμου
καὶ σαββατίζω τῶν ἀμετρήτων πόνων
οὓς ἐν μάχαις ἔστεργον, οὓς ἐκαρτέρουν·
οὐ γάρ τις εἶδεν ἠρεμοῦν ἐμὸν δόρυ,
ἀφ’ οὗ βασιλεὺς οὐρανῶν κέκληκέ με
αὐτοκράτορα γῆς, μέγαν βασιλέα·
ἀλλ’ ἀγρυπνῶν ἅπαντα τὸν ζωῆς χρόνον
Ῥώμης τὰ τέκνα τῆς Νέας ἐρυόμην
ὁτὲ στρατεύων ἀνδρικῶς πρὸς ἑσπέραν,
ὁτὲ πρὸς αὐτοὺς τοὺς ὅρους τοὺς τῆς ἕω,
ἱστῶν τρόπαια πανταχοῦ γῆς μυρία·
καὶ μαρτυροῦσι τοῦτο Πέρσαι καὶ Σκύθαι,
σὺν οἷς Ἀβασγός, Ἰσμαήλ, Ἄραψ, Ἴβηρ·
καὶ νῦν ὁρῶν, ἄνθρωπε, τόνδε τὸν τάφον
εὐχαῖς ἀμείβου τὰς ἐμὰς στρατηγίας.
Οι άλλοι παλιοί βασιλιάδες
άλλον τόπο επέλεξαν για ταφή τους.
Εγώ, όμως, ο Βασίλειος ο πορφυρογέννητος,
έστησα τύμβο στη γη του Εβδόμου,
και αναπαύομαι από τους αμέτρητους μόχθους,
που άντεξα στις μάχες και τις κακουχίες·
γιατί κανείς δεν είδε το δόρυ μου ασάλευτο,
απ’ τη στιγμή που ο Βασιλιάς των Ουρανών
με αξίωσε αυτοκράτορα γης και μέγα βασιλέα·
αλλά, αγρυπνώντας σε όλη μου τη ζωή,
προστάτευσα τα τέκνα της Νέας Ρώμης,
όταν με ανδρεία πολεμούσα στη Δύση
και εκστρατείες οδηγούσα στα σύνορα της Ανατολής,
στήνοντας παντού χιλιάδες τρόπαια.
Και μάρτυρές μου γι’ αυτό οι Πέρσες και οι Σκύθες,
και ο Αβασγός, ο Ισμαήλ, ο Άραβας, ο Ίβηρας.
Και τώρα αντικρίζοντας, διαβάτη, αυτόν τον τάφο,
ας είναι οι προσευχές σου ανταμοιβή της στρατηγίας μου.
Δηλαδὴ μέσω τοῦ ταφικοῦ του ἐπιγράμματος ὁ πιστὸς ἐν Χριστῷ Βασιλεὺς καὶ Αὐτοκράτωρ Ρωμαίων Βασίλειος ὁ Β´ ζητᾶ ταπεινῶς ὡς μόνη ανταμοιβὴ γιὰ τοὺς κόπους του τὴν προσευχή μας. Καὶ ἡ σημερινὴ προσευχητική μας σύναξη, ἀνταποκρίνεται στὸ αἰτημά του αὐτὸ νὰ προσευχόμαστε δι᾽ αὐτόν.
Αἰωνία σου ἡ μνήμη ἀξιομακάριστε Βασιλεῦ τοῦ Γένους ἡμῶν!